Darwin en het sociaal-darwinisme: moderniteit als rem op natuurlijke selectie

Wim Couwenberg -

Sociaal-darwinisme als verklaringshypothese

De invloed van Darwin’s evolutietheorie op ons wereldbeeld gaat nog onverminderd door en is nog steeds omstreden, gezien pogingen van de creationisten het idee van de schepping ook als een wetenschappelijk serieus te nemen hypothese te verdedigen en te propageren. Interessanter, zo tekent Paul Schnabel, directeur van het Sociaal Cultureel Planbureau, hierbij aan, is het wellicht te onderzoeken of in het licht van de huidige inzichten met betrekking tot de evolutie ook het sociaal-darwinisme opnieuw doordacht kan worden (1). Darwin, zo meent hij, had zelf niet veel op met het sociaal-darwinisme, zeker niet met de wijze waarop dat gestalte heeft gekregen in het Amerikaanse kapitalisme of in de eugenetica zoals toegepast in het Derde Rijk. Hij erkent wel dat Darwin zelf behoorlijk racistische ideeën koesterde. Maar hij ging nooit zo ver de survival of the fittest als een politieke en sociale opdracht op te vatten, aldus Schnabel.

Darwin twijfelde er niet aan dat de white Anglo-Saxon protestant male het beste was wat de evolutie tot nu toe had voortgebracht. De ondergang van inferieure rassen zag hij ook als een onvermijdelijk natuurlijk proces. Uit een latere publicatie van Darwin, met name zijn bekende boek The Descent of Man (1871), blijkt ook dat hij in ieder geval steeds de pretentie gehad heeft om ook een verklaring te bieden voor de evolutie van de menselijke samenleving en dat cruciale elementen van het Amerikaans kapitalisme als vrije concurrentie, vrijhandel e.d. deel uitmaakten van zijn gedachtewereld evenals de ongelijkheid der seksen.

Omstreden begrip

Al vatte Darwin de survival of the fittest niet op als een opdracht, dus in normatieve zin, hij interpreteerde dat dus wel als een feitelijk gebeuren. Zo gaat het in de praktijk des levens nu eenmaal. Rond de vorige eeuwwisseling had deze zienswijze grote invloed op de toen in opkomst zijnde sociale wetenschappen. In Nederland werd zij met name onderschreven en uitgedragen door de geestelijke vader van de Nederlandse sociologie en sociografie beoefening S.R. Steinmetz.

Sociaal-darwinisme is nog altijd een omstreden begrip, zoals blijkt uit een recente dissertatie daarover van de historicus Cor Hermans (2). De harde kern ervan omschrijft deze historicus zelf als toepassing van de theorie van de natuurlijke selectie en eliminatie op het moderne beschavingsproject, in het bijzonder door die theorie te vertalen in een eugenetisch programma van samenhangende sociale en politieke actiepunten, gericht op een relatief snelle verbetering van de kwaliteit van het blanke ras. Hij meent dat het sociaal-darwinisme onvermijdelijjk uit de logica van het darwinisme voortvloeit en dat het dus een belangrijk onderdeel uitmaakt van Darwin’s theorie. Het was duidelijk Darwin’s bedoeling het selectieprincipe te presenteren als een universeel geldende natuurwet en als zodanig zowel van toepassing op de ontwikkeling van de natuur als op die van de cultuur. In lijn hiermee was Darwin ook van oordeel dat de moderniteit als nieuw beschavingstype in veel opzichten de werking van de natuurlijke selectie blokkeert en uitschakelt. De harde gevolgen daarvan, te weten de eliminatie van de zwakkere elementen in de strijd om het bestaan, worden in dat beschavingstype namelijk door een humanitaire moraal verzacht en zelfs geneutraliseerd. Uiteindelijk zal dat de fysieke en mentale kracht van de mens ondermijnen. Over de toekomst van de mensheid was Darwin op zijn oude dag heel somber. De Darwinistische maatschappij-analyse leidde dan ook tot de conclusie dat politiek ingrijpen dringend nodig was om degeneratieprocessen een halt toe te roepen via eugenetische maatregelen (3).

Sociaal-darwinisme als sociologische theorie

Als biologische interpretatie van de samenleving kan het sociaal-darwinisme volgens Hermans aangemerkt worden als voorloper van de sociobiologie. De aantrekkingskracht van het darwinisme op de sociologie bestaat z.i. nog steeds. De Nederlandse socioloog J.P. Kruijt heeft ook een studie gewijd aan het sociaal-darwinisme als sociologische theorie (4). In zijn visie is dat gebaseerd op de volgende uitgangspunten.

1. Zij gaat uit van de principiële ongelijkheid van de mensen, zowel in fysiek als geestelijk opzicht en herleidt die ongelijkheid tot erfelijkheidsfactoren.

2. Zij ziet de mens primair als een uit de natuurlijke evolutie voorgekomen driftwezen en acht de wetten van de dierenwereld, waarin de sterkste en slimste exemplaren zegevierend uit de strijd om het bestaan te voorschijn treden, daarom ook van toepassing op de mensenwereld. Die is evenzeer onderworpen aan natuurlijke selectieprocessen die telkens opnieuw uitlopen op de survival of the fittest; processen die als onvermijdelijke natuurwetten worden geconcipieerd en als zodanig niet te rijmen zijn met de moderne basisidee van de menselijke autonomie.

3. Het positieve recht is in deze visie niets anders dan een legalisering van de machtsverhoudingen die uit deze processen voortvloeien.

In die interpretatie verschaft het sociaal-darwinisme een in wetenschappelijk kleed gestoken ideologische legitimatie van de liberaal-kapitalistische praktijk, waarin de volgende twee tendenties op de voorgrond treden:

- ten eerste een felle economische concurrentiestrijd, uitmondend in economische machtsconcentraties die in deze visie als een survival of the fittest worden geïnterpreteerd en gerechtvaardigd;

- ten tweede een internationale machtsstrijd die resulteert in het moderne kolonialisme en imperialisme, waaraan evenzeer een positief-selecterende functie wordt toegekend. De bestaans- en machtsstrijd doet zich namelijk ook gelden tussen menselijke groepen. En daar wordt zelfs in het sociaal-darwinistische denken steeds meer het accent op gelegd. Men vindt die verschuiving van individuele naar groepsselectie al bij Walter Bagehot, die in zijn Physics and Politics de collectieve bestaans- en machtsstrijd vooropstelt.

Deze laatste tendentie krijgt een meer geprononceerde uitwerking in de rassentheorieën (bv. pangermanisme, panslavisme, Anglosaxonisme), die uitgaan van de superioriteit van bepaalde rassen en een belangrijke factor worden in de ontwikkeling van het moderne kolonialisme en imperialisme. In ons land werkte deze accentverschuiving door in het denken van de eerder genoemde socioloog Steinmetz, die de oorlog als collectieve machtsstrijd positief waardeert als een noodzakelijke factor in het groepsselectieproces dat zich op internationaal niveau voltrekt. Steinmetz was ook een enthousiast verdediger van de eugenetische beweging, die de voortplanting van biologisch inferieure groepen wilde tegengaan en die van de biologisch superieure groepen wilde bevorderen.

Dat aan het sociaal-darwinisme negatieve associaties verbonden zijn geraakt, heeft te maken met een tweetal factoren. Ten eerste het in diskrediet raken van kolonialisme, imperialisme en racisme, waarvoor het een tijdlang een legitimatie bood die in de lijn lag van de als modern beschouwde evolutietheorie van Darwin. Het sociaal-darwinisme stond echter haaks op de liberale en democratische principes van de moderniteit die zich in de tweede helft van de vorige eeuw als resultaat van de ideologische en politieke strijd doorzetten als nieuwe bron van legitimiteit, ook op internationaal niveau. Ten tweede de verschuiving van het accent van nature naar nurture bij de verklaring van menselijk gedrag in de sociale wetenschappen. De biologie als gedragstheorie is daardoor jarenlang met groot wantrouwen bejegend. De criminoloog Buikhuisen is daar in Nederland een bekend slachtoffer van geweest.

Actuele betekenis

Al is de theorie van het sociaal-darwinisme omstreden geraakt, toch is de invloed ervan als verklaringshypothese in de politieke en sociale wetenschappen niet geheel verdwenen. Zo werkt zij impliciet nog door in de theorie van het neoliberalisme, maar ook in de theorie van het realisme in de internationale betrekkingen en het Amerikaanse neoconservatisme als nieuwe ideologische vertolking van de politiek-realistische denkwijze (5) en als zodanig ook de inspiratiebron van de zogenaamde Bush-doctrine, waarin Amerika op het terrein van vrede en veiligheid onverbloemd gelanceerd werd als soevereine wereldmacht en daarmee als politieke grondslag van een nieuwe wereldrechtsorde.

Onder nieuwe benamingen is er ook sprake van een zeker reveil van wat door het sociaal-darwinisme met eugenetica beoogd werd (6). De invloed van het sociaal-darwinisme werkt eveneens door in stromingen die een meritocratie voorstaan, d.w.z. een heerschappij van de verdienstelijken, aan wie een natuurlijk recht op leiding toekomt op grond van hun IQ en inspanning, door Michael Young samengevat in de formule: ’IQ + Effort = Merit’. Men bouwt hierbij voort op het liberaal-democratische idee van gelijke kansen voor iedereen, dat in zijn consequente toepassing echter tendeert naar een nieuwe klassenmaatschappij, gebaseerd op verschil in erfelijk-bepaalde intelligentie en energie(7). Op de keper beschouwd is dat een nieuwe versie van sociaal-darwinisme die makkelijk kan uitmonden in een confrontatie tussen het ressentiment van de verliezers en de arrogantie van de winnaars.

De ideologie van gelijke kansen verkeert zodoende overeenkomstig de wet van de onbedoelde en onvoorziene gevolgen in zijn tegendeel. De nieuwe elite van getalenteerden, zo tekent de Amerikaanse journalist Mickey Kaus hierbij aan, krijgt op den duur belang bij de meritocratie als sociaal stelsel. Hij verklaart dat als het uitgeput raken van het linkse emancipatie-ideaal en het daarop aansluitende streven naar sociale stijging voor iedereen. In aansluiting hierop wordt in de sociologische literatuur een grotere acceptatie van ongelijkheid gesignaleerd (8).

De pretentie van een internationale rechtsorde als kader van de internationale politiek (artikel 13 VN Handvest) botst nog altijd op de realiteit van machtspolitiek. De introductie van de VN in 1945 heeft daaraan geen einde gemaakt. Dit betekent slechts een bescheiden beperking van het recht van de sterkste: the law of power. De veto-machten in de Veiligheidsraad oefenen dat recht nog altijd zonder enige gêne uit als dat in hun kraam te pas komt (9). De winnaars in de internationale machtsstrijd blijven in feite nog altijd aan het langste eind trekken. Het is opnieuw een bevestiging van de door Karl Popper als fascistisch gekritiseerde (10) opvatting van Hegel dat succes in die machtsstrijd de enige rechter is voor staten en naties (Weltgeschichte ist Weltgericht) en van Spinoza’s rechtsopvatting dat ieders recht bepaald wordt door de macht die hij heeft (Ethica, 4, prop. 37). Dus hoe meer macht, hoe meer recht. De wijze waarop de staat Israël met steun van de VS via een effectieve machtspolitiek van voldongen feiten het Israëlisch-Palestijnse conflict in zijn voordeel probeert te beslechten is daarvan een nieuwe illustratie (11) evenals de berechting van oorlogsmisdadigers. Het zijn nog steeds de overwinnaars die daarover beslissen. Vandaar dat de atoombommen op Hiroshima en Nagasaki - door de filosoof van het atoomtijdperk Günther Anders als holocaust op één lijn gesteld met Auschwitz (12) - niet berecht zijn als misdrijven tegen de menselijkheid. Ook politiek terrorisme loont, mits succesvol, zoals de naoorlogse bevrijdingbewegingen in Azië en Afrika illustreren.

Een constante in het historisch proces die in de moderniteit niet uitgeschakeld is, ondanks het aanvankelijk luidruchtig verkondigd geloof in onomkeerbare vooruitgang, is de omkering van doel en middel. Ook in het moderne beschavingstype wordt macht van middel tot een positief doel (bijvoorbeeld emancipatie van onderdrukte groepen) steeds opnieuw een doel-in-zichzelf (negatieve dialectiek). Ondanks alle pretenties van lineaire progressie dankzij wetenschap, technologie en rationeel bestuur kan het moderne beschavingsproject zich evenmin onttrekken aan die constante, van macht die van middel tot doel verwordt, die op zijn beurt in de lijn ligt van wat het sociaal-darwinisme als verklaringshypothese impliceert. Als Darwin de survival of the fittest niet als politieke opdracht maar wel als feitelijk gebeuren interpreteert, ook in de maatschappelijke ontwikkeling, dan lijkt dat een waarschuwing die nog altijd serieus moet worden genomen.

Wim Couwenberg is oud-hoogleraar staats- en bestuursrecht en hoofdredacteur van het tijdschrift Civis Mundi.

1. Zie P. Schnabel, Zwakke rassen, NRC-Handelsblad 24/25 januari 2009

terug