De maakbare mens. John Stuart Mill en het menselijk optimum

Cor Hermans -

John Stuart Mill beleeft, honderdvijftig jaar na de publicatie van zijn befaamde On Liberty, een renaissance. Waaraan hebben wij deze wedergeboorte te danken? Voor een deel aan het feit dat er, over de hele wereld, weer principieel wordt nagedacht en geschreven over de vrijheid van meningsuiting, en haar grenzen. Het is een thema dat terecht sterk met Mill wordt geassocieerd. Maar de Mill-renaissance is ook een herontdekking. Sinds december vorig jaar beschikken we, dankzij de biografie van Richard Reeves, over een toegankelijker en gedetailleerder beschrijving van Mills leven dan we ooit hebben gehad.

De herontdekking van Mill is een proces dat al een aantal jaren speelt. Sinds 2000 zijn er diverse studies verschenen die een aantal nieuwe facetten van Mill hebben belicht. De nieuwe visie op Mill is een afrekening met het sleets geworden sjabloon dat de filosofiegeschiedenis vroeger van hem presenteerde. Hij gold altijd als een typisch victoriaanse Engelsman, een moreel benepen vooruitgangsdenker van het soort waarin die tijd leek te grossieren. On Liberty werd lang gezien als het enige boek van Mill dat de tand des tijds had weten te doorstaan, en het werd vooral beschouwd als hoogtepunt van het laissez faire denken. Dus werd Mill vaak aangehaald als een voorloper van het politieke en economisch liberalisme, iemand die het staatsvrije individualisme hoog in het vaandel schreef. Zijn overige gedachten, vooral zijn utilitarisme, werden ietwat meewarig terzijde geschoven als inconsistenties van een overwerkte geest. Jammer dat Mill niet had begrepen dat zijn criterium van de utiliteit (dat daden beoordeelt op hun gevolgen voor het algemene nut) haaks stond op zijn overigens zo fraaie vrijheidsfilosofie. Buiten het ‘heilige’ On Liberty was Mill een overenthousiaste verzamelaar van andermans ideeën geweest, zo werd gedacht, een typische eclecticus. Erg systematisch en samenhangend was zijn denken dus niet.

Radicaal

Hoe anders is het beeld van de nieuwe Mill. Geen benepen victoriaan, maar een Europeaan die opvallend openstond voor nieuwe ideeën uit het politiek turbulente Frankrijk en het romantisch gedreven Duitsland. Geen standaard-liberaal die keurig op het pad bleef dat was gebaand door Ricardo en Gladstone, maar een ‘radical’ die het erfgoed van de Franse Revolutie koesterde, een ‘firebrand’ (in de terminologie van Richard Reeves), die de precaire victoriaanse verhoudingen danig verstoorde, of het nu ging om zijn gedreven inzet voor vrouwenkiesrecht, of zijn jeugdige actievoeren voor anticonceptie. Een cultuurcriticus die de typisch Engelse commercial spirit met haar materialisme maar matig kon waarderen en die zijn landgenoten als tamelijk platvloerse filisters zag, wars als zij waren van alles wat niet ten dienste stond aan de voortdurende accumulatie van geld en andere bezittingen. Een positivist die inzag dat de vrije mens óók gebonden was aan natuurlijke en sociale wetmatigheden. Een man die zichzelf een ‘sociologisch filosoof’ noemde en dus ook een gemeenschapsdenker wilde zijn. Iemand die als vrijdenker weliswaar niet rouwig was dat het kerkelijk geloof afbrokkelde, maar die toch meende dat een nieuw werelds-humanitair geloof onmisbaar was om voor voldoende sociale binding te blijven zorgen.

In de nieuwe benadering tellen al Mills boeken en essays mee en geldt hij als een opvallend consistent denker. John Gray noemt hem zelfs een ‘programmatisch denker’. Mills programma omvatte een eigen logica (zijn ondergewaardeerde System of Logic), een eigen visie op de beleidsmatig gestuurde economie (Principles of Political Economy), een eigen ethiek (Utilitarianism) en een eigen democratische theorie (Considerations on Representative Government). Wat On Liberty aan dit programma toevoegt is niet meteen duidelijk. We moeten ons realiseren dat Mills programma als geheel gericht was op de praktische rede. Dat geldt ook voor On Liberty: het is geen metafysische beschouwing over de menselijke vrijheid, en het gebruikt al evenmin zuiver rechtsfilosofische argumenten om de vrijheid van het individu tegenover de staat te verdedigen.

On Liberty gaat over individualiteit, niet over individualisme. Dat is een wezenlijk onderscheid. Wat Mill hier voortdurend aanvoert is dat de menselijke vooruitgang haar kracht ontleent aan individuele ontplooiing, ontplooiing van ieders unieke individualiteit. Daarom is het van wezenlijk praktisch belang dat de autoriteit die de samenleving uitoefent over haar leden niet alleen ruimte laat voor de optimale ontplooiing van haar individuen, maar dat zij daarbij vooral toestaat - en zelfs stimuleert - dat zich een diversiteit aan individuele karakters kan ontwikkelen. De kern van wat Mill hier verwoordt staat heel dicht bij het Duitse ideaal van Bildung. Het is niet voor niets dat On Liberty begint met een citaat van Wilhelm von Humboldt, waarin deze erop wijst dat het bereiken van de ‘rijkste diversiteit in de menselijke ontwikkeling’ van essentieel belang is. De vorming van een diversiteit aan menselijke karakters en de geestelijke en praktische ruimte die zij krijgen om zich, overeenkomstig hun innerlijke aandrang, te manifesteren, dáár gaat het Mill om.

Experimenteren

Zijn kernboodschap is eigenlijk bijzonder eenvoudig, maar ook bijzonder pregnant: de mens is een onvolmaakt wezen, dat de morele opdracht heeft om zichzelf op eigen kracht tot ontwikkeling te brengen. De mens is het onvoltooide dier, dat zichzelf moet definiëren. Het optimum van wat een individu kan doen is: zichzelf zo goed mogelijk ontplooien, overeenkomstig de eigen unieke aanleg en karaktereigenschappen. Het utilitarisme voegt hieraan toe dat, door zich op deze wijze optimaal te ontwikkelen, de mens zich toerust om een zo nuttig mogelijke bijdrage te leveren aan het menselijk geluk. Hij dient zich hierbij te richten op ‘het grootst mogelijke geluk voor het grootst mogelijke aantal mensen’, waarbij geluk overeenkomt met de aanwezigheid van wat ons genot schenkt en de afwezigheid van wat ons pijn doet. Maar zelfs het volkomen ontplooide individu blijft een onvolmaakt wezen, dat alleen een deel van de waarheid ziet en kent. Een zo groot mogelijke diversiteit aan ontwikkelde individualiteiten is dus nodig zodat zij elkaar aanvullen. Het is de diversiteit van haar individuele karakters die de mensheid als collectief haar kracht geeft. Deze overtuiging ligt ten grondslag aan Mills vooruitgangsgeloof.

Steeds weer hamert hij op die diversiteit. En hij gebruikt hierbij een verrassend woord: experimenteren. Dat wil zeggen: experimenteren met opvoeden. Om te bereiken dat, binnen de van nature gegeven diversiteit aan menselijke karakters en mentale vermogens, het menselijk optimum wordt bereikt, moeten we het aandurven om het experiment toe te laten in de vorming van het unieke individu. Natuurlijk houdt dit risico’s in, het risico van het mislukkende experiment. Maar zonder dit risico aan te gaan kunnen we de vaardigheid van het leven (the Art of Life zoals Mill het noemt) niet optimaal onder de knie krijgen.

We stuiten hier op een belangrijke paradox van onze tijd: wij ervaren, reagerend op jongeren die problematisch gedrag vertonen, een grote behoefte aan beter opvoeden. Maar tegelijk willen we een risicoloze samenleving, verlangen we van het sociale en politieke systeem dat het al zijn beleidsmatige vindingrijkheid en handhavingskracht aanwendt om sociale risico’s, waaronder veiligheidsrisico’s, uit te bannen. Deze afkeer van risico’s houdt het gevaar in dat opvoeding en onderwijs uitlopen op een proces van sociale disciplinering. Leren wordt dan: de overdracht van sociale conformismen. In plaats van: leren waar je individuele kracht ligt en leren hoe je die zo goed mogelijk tot ontwikkeling kunt brengen en inzetten. Die experimentele, onderzoekende, benadering van leren leidt volgens Mill uiteindelijk tot een grotere toegevoegde waarde voor de samenleving dan de zuiver disciplinerende. Mills filosofie laat zien dat de mens alleen het beste uit zichzelf kan halen door ruimte te bieden voor het uitzonderlijke, het bijzondere, het afwijkende en nonconformistische, dat zichzelf alleen ontdekken kan wanneer het mag experimenteren.

Opvoeding

Het mooie is dat Mills eigen leven de beste illustratie is van zijn filosofie. Hij vond dat zijn hele levensverhaal kon worden beschouwd als ‘het verhaal van een educatie’. Vader James Mill besloot kort na de geboorte van zijn zoon dat de jongen een toonaangevend filosoof moest worden. En wel een utilitaristisch filosoof, in het voetspoor van Bentham. Vader Mill ontwierp een uiterst ambitieus opvoedings- en scholingsprogramma, dat vervolgens met mechanische precisie werd uitgevoerd. Als driejarige peuter moest de kleine John Stuart al Grieks leren. James Mill wilde een filosoof construeren en sommigen zeiden later dan ook dat John Stuart een made man was. Het bijzondere is echter dat de jongere Mill vrij precies de denker en publieke intellectueel op topniveau is geworden die zijn vader van hem wilde maken. Men zou hem dus kunnen zien als het levende bewijs dat een strak volgehouden sociale disciplinering echt werkt.

Maar er is een andere kant aan dit verhaal: op zijn veertiende kreeg Mill een jaar vrijaf en mocht hij zijn strakke opleidingsprogramma onderbreken. Dat jaar bracht hij op eigen gelegenheid door in Frankrijk. Het was een bevrijdende ervaring, die ertoe heeft geleid dat hij voor de rest van zijn leven sterk op Frankrijk georiënteerd bleef. Hij maakte er kennis met een andere cultuur, met een vrijere levenshouding, in een land dat van revolutie naar revolutie sprong, een land waar politieke en sociale experimenten werden toegejuicht. Terug in Engeland werd het strakke lesschema hervat om van Mill een tweede Bentham te maken. Het gevolg was dat Mill, als twintigjarige jongeman, in een geestelijke crisis raakte. Hij heeft dit zelf altijd geweten aan de eenzijdigheid van zijn opvoeding, waarin alles draaide om de vervolmaking van zijn intellectuele vaardigheden. De ontwikkeling van zijn gevoelsleven werd daaraan opgeofferd. Mill is uit zijn crisis gekomen door die eenzijdigheid zelf te corrigeren. Hij leerde dat hij ook zijn gevoelens tot ontplooiing moest brengen. Een mens moet alle aspecten van zijn persoonlijkheid cultiveren. Niet alleen het verstand is van belang, maar ook de emoties. Zodoende ontdekte Mill, na de Verlichting, de Romantiek.

Maakbare vrijheid

De wording van John Stuart Mill, zijn levensgeschiedenis, heeft enkele belangrijke principes aan het licht gebracht. Principes die ook voor deze tijd van betekenis kunnen zijn. Ik som ze op:

1. Een mens is wat hij van zichzelf maakt. Dat gold voor de tabula rasa-mens, het onbeschreven blad waar Mill van uitging, maar het geldt in wezen niet minder voor de DNA-mens van nu. Ieder mens heeft een door de biologische evolutie bepaald fundament, maar óók een cultureel bepaalde kans op verdere persoonlijke ontwikkeling. Hij blijft, opgevat als een te bereiken optimum, een onbepaald wezen, een open veld aan mogelijkheden. Louter het feit dat deze mogelijkheden er zijn, geeft ieder van ons de morele plicht tot zelfopvoeding. Die plicht is niet overdraagbaar.

2. Mill geloofde in de maakbaarheid van de mens. Niet ‘maakbaar’ naar één model voor iedereen, maar maakbaar in diversiteit, als het volledig realiseren van de eigen individualiteit. Maakbaarheid veronderstelt dus de vrijheid om te worden wat men kán zijn. Zo opgevat komt maakbaarheid overeen met zelfontplooiing. Maakbaarheid en evolutie rusten hier op hetzelfde beginsel: het beginsel van diversiteit (of variatie).

3. De zelfopvoeding zoals Mill haar ziet, richt zich op het ideaal om een meerdimensionale mens te worden. Mills persoonlijke crisis liet het verband zien tussen eenzijdigheid en ontsporing. Eenzijdigheid of monocultuur dreigt wanneer kwantitatieve doelstellingen de overhand krijgen en accumulatie (het ‘almaar méér’) de overhand krijgt. Meerdimensionaal daarentegen betekent dat vooral het kwalitatieve verschil telt van het zichzelf zijn, het anderszijn door de unieke gelaagdheid van de eigen individualiteit.

4. Behalve eenzijdigheid en eendimensionaliteit is ook sektarisme een vijand van de ware menselijke vorming. Sektarisme koestert de eigen versie van de waarheid en sluit zich af voor de waarheid van de ander. Debatteren heeft weinig zin wanneer het vanuit een sektarische houding gebeurt. Mill pleit zo vurig voor de vrijheid van meningsuiting omdat het open (niet-sektarische) publieke debat voor hem een ideale methode is om verschillende deelwaarheden met elkaar te verbinden. Openstaan voor de vrije mening van de ander is dus het alfa en omega van de vrijheid van meningsuiting.

5. Een voorwaarde daarvoor is de vrijheid van denken. Anders dan de vrijheid van meningsuiting komt de vrijheid van denken van binnenuit. Het individu kan alleen zelf zijn denken vrij maken, vrij van conformismen, vooroordelen of verblindende haatgevoelens. Het is een illusie te menen dat het denken altijd vrij is omdat het plaatsvindt in je binnenste, beschermd tegen de buitenwereld. De denkende mens dreigt voortdurend te worden bedolven onder externe invloeden die zijn persoonlijke autonomie aantasten. Mill heeft in aansluiting bij Tocqueville herhaaldelijk gewaarschuwd voor ‘het juk van de publieke opinie’. De ‘tirannieke’ meerderheid die het vrije individu dwingt om zich aan haar mening te conformeren zondigt tegen Mills principes van diversiteit, individualiteit en persoonlijke autonomie.

6. Er is daarom een aparte moraal nodig voor het publieke debat. Die houdt in dat steeds recht wordt gedaan aan het standpunt van de tegenstander: daarin kan immers een belangrijke deelwaarheid gelegen zijn die ik over het hoofd zie. Minderheidsstandpunten verdienen respect, want ze zijn van waarde, al was het maar omdat ze mij eraan herinneren dat ik niet onfeilbaar ben. Indachtig dit principe ontwikkelde Mill zich bewust tot dialecticus, door steeds weer de tegengestelde opvatting op te zoeken, om ervan te leren.

In Mills vocabulaire is er één woord dat zijn in wezen optimistische mensbeeld samenvat: vrijheid. Niet de zelfzuchtige, accumulerende, vrijheid van ons economisch systeem of van de politieke belangenstrijd, maar de vormende vrijheid van de optimale zelfontplooiing.

Cor Hermans is historicus en auteur van Een Engelsman in Frankrijk. Een andere geschiedenis van John Stuart Mill (Boom, 2008).

terug