Macht aan de top, verantwoordelijkheid aan de voet
Paul de Beer - 
De ontwikkeling van de inkomens aan de top van de beloningspiramide gaf het afgelopen decennium aanleiding tot heel wat verontwaardiging. Sinds de Volkskrant begin jaren negentig de jaarverslagen van de grootste ondernemingen begon uit te pluizen om daaruit de beloning van de topbestuurders te destilleren, riep de publicatie van de uitkomsten ieder jaar heftige reacties op. Wie herinnert zich niet de uitspraak van premier Kok over ‘exhibitionistische zelfverrijking’ en het voorstel van FNV-voorzitter De Waal om een ‘kleptocratentax’ in te voeren? De oproepen om de ongebreidelde groei van de topsalarissen een halt toe te roepen, waren niet van de lucht. Die oproepen bleven zeker niet beperkt tot de vakbeweging en de linkse partijen. Ook vanuit werkgevershoek en het CDA werd gepleit voor matiging van de inkomensontwikkeling aan de top. Overzien we welke concrete resultaten dit de afgelopen tien jaar heeft opgeleverd, dan kunnen we echter slechts concluderen: hoegenaamd niets. Steeds weer concludeerden de verantwoordelijke partijen dat er geen mogelijkheden waren om de topsalarissen werkelijk aan banden te leggen of dat de gevolgen daarvan ernstiger zouden zijn dan de kwaal.
Het enige tastbare resultaat is dat bedrijven en instellingen tegenwoordig meer openheid moeten betrachten over de topsalarissen. Zo moeten ondernemingen nu de beloning van elk lid van de raad van bestuur afzonderlijk vermelden – in het verleden konden ze ermee volstaan de gezamenlijke beloning voor de gehele raad van bestuur in het jaarverslag op te nemen. Ook semi-publieke instellingen, zoals nutsbedrijven en zelfstandige bestuursorganen, moeten meer inzicht bieden in de honorering van hun topfunctionarissen. Hierdoor hebben we nu in ieder geval een betrouwbaarder beeld van de ontwikkeling van de topinkomens. Maar dit heeft het ongenoegen alleen maar verder doen toenemen. We kennen nu immers ook het inkomen van individuele bestuurders tot in detail en weten dat ook in de semi-publieke sector de sky steeds meer de limit is.
De overheid stelt dat zij geen mogelijkheden heeft direct in te grijpen in de beloning van bestuurders in het bedrijfsleven. Zo antwoordde Minister De Geus van Sociale Zaken en Werkgelegenheid op 20 juni 2006 op vragen van de SP: ‘Het laat ons niet onverschillig. Maar de verantwoordelijkheid ligt bij bestuurders, commissarissen en aandeelhouders.’ (de Volkskrant van 21 juni 2006) En recent stelde ook Minister Bos van Financiën dat hij het niet als zijn verantwoordelijkheid beschouwt om in de topinkomens in te grijpen. De bestuurders, commissarissen en aandeelhouders stellen op hun beurt echter geen andere keus te hebben dan marktconforme beloningen goed te keuren. Het is immers in het belang van de onderneming om goede bestuurders aan te trekken en te behouden en daaraan hangt nu eenmaal ‘een prijskaartje’. Aangezien de markt voor topmanagers steeds meer een internationale, ja zelfs een wereldwijde, markt is, kunnen we in Nederland niet anders dan de prijs op de wereldmarkt volgen, op straffe van verlies van ons schaarse talent. We zijn er toch niet mee gebaat als onze topbestuurders naar het buitenland vertrekken?
Het argument dat de overheid niet bij machte is direct in te grijpen in topsalarissen heeft minder overtuigingskracht in de semi-publieke sector. Het gaat hierbij immers om bedrijven en instellingen die een publieke taak vervullen die hen door de overheid is opgedragen. De overheid kan hieraan in principe voorwaarden verbinden met betrekking tot de beloning van het management. Veel van deze semi-publieke instellingen zijn het afgelopen decennium echter ‘op afstand’ van de overheid geplaatst en worden geacht meer als private ondernemingen te gaan opereren. Daarin past niet meer dat de overheid zich rechtstreeks met de salarissen bemoeit. Die verantwoordelijkheid ligt nu ook bij het bestuur, de raad van commissarissen of de raad van toezicht van de betreffende instelling. En blijkbaar vinden die in de meeste gevallen, dat als de instelling meer als een private onderneming gaat functioneren, daar ook een overeenkomstige ‘marktconforme’ beloning bij past.
Onlangs adviseerde de Commissie-Dijkstal het kabinet om in de semi-publieke sector maximumsalarissen in te stellen die afhangen van de mate waarin de instelling een publieke taak heeft en afhankelijk is van publieke middelen. Voor onder meer het onderwijs en de publieke omroep zou het salaris van de minister-president het maximum moeten zijn – de zogenaamde Balkenende-norm. Maar voor andere semi-publieke zou alleen een beloningscode moeten gelden, zonder wettelijke normen. En organisaties die geprivatiseerd zijn, zouden in het geheel niet onder overheidsnormering moeten vallen.
Een goed voorbeeld daarvan zijn de nutsbedrijven (gas, elektriciteit, water). Nog niet zo lang geleden waren die een verlengstuk van de overheid, waar de salarissen dan ook in de pas liepen met die van ambtelijke diensten. Maar inmiddels zijn het privaatrechtelijke naamloze vennootschappen, waarvan de aandelen nog wel in publieke handen zijn. Zo zijn de aandelen van energieproducent Nuon grotendeels in handen van gemeenten en provincies. Niettemin besloot de Raad van Commissarissen van Nuon in oktober 2006 om het contract met topman Van Halderen te verlengen tot 2010 en daarbij tevens zijn vorstelijke basissalaris van ruim vier ton per jaar – exclusief toeslagen, die zijn totale inkomen nog kunnen verdubbelen – te handhaven. Gedeputeerden van de provincies Noord-Holland en Gelderland (tezamen meerderheidsaandeelhouder) bepleitten weliswaar om in het nieuwe contract een lager salaris vast te leggen, maar zwichtten uiteindelijk voor de raad van commissarissen die aan het eerder vastgestelde beloningsbeleid wilde vasthouden.
De argumentatie hiervoor valt te lezen in het Jaarverslag over 2005 van Nuon: “Het beloningsbeleid van Nuon heeft als doel zodanige omstandigheden te creëren dat de vennootschap in staat wordt gesteld talentvolle bestuurders aan te trekken, te motiveren en te behouden teneinde de bedrijfsdoelstellingen voor de lange termijn te kunnen realiseren. Het specifieke beloningsbeleid is gericht op de mediaan van de relevante beloningsmarkt en bevat de daarbij behorende vaste en resultaatafhankelijke componenten. Als relevante beloningsmarkt is gedefinieerd de algemene Nederlandse arbeidsmarkt voor bestuurders van ondernemingen van vergelijkbare omzet, personeelsgrootte en complexiteit.” (p.60)
Opmerkelijk in deze argumentatie is dat op geen enkele wijze wordt verwezen naar het semi-publieke karakter van het bedrijf: men spiegelt zich volledig aan de private ondernemingen.
De gang van zaken rond de topsalarissen wijst uit dat de topbestuurders in ons land nog altijd de macht hebben om hun inkomenspositie voldoende af te schermen tegen aanvallen van buiten. Zij slagen er telkens weer in degenen die bij machte zouden zijn om direct in hun beloning in te grijpen ervan te overtuigen dat dit niet wenselijk is. Dit geldt voor de regeringspartijen, die hun bezorgdheid over de hoge beloningen niet hebben willen of durven omzetten in concrete wettelijke ingrepen. En het geldt evenzeer voor de commissarissen en de aandeelhouders van de ondernemingen, die doorgaans de argumentatie van de bestuurders overnemen, zoals hierboven geïllustreerd voor het geval van Nuon. Degenen die wel pleiten voor min of meer directe ingrepen in de topsalarissen, zoals de vakbeweging en enkele linkse partijen, ontbreekt het echter aan de macht om de daad bij het woord te voegen.
2. Machteloosheid aan de voet van de beloningspiramide
Ondertussen staat, aan het andere uiteinde van de piramide, het minimumloon al jaren ter discussie. Hier zijn het heel andere zaken die zorgen baren. Waar aan de top het marktmechanisme wordt aangeroepen om een extra verhoging van de salarissen te rechtvaardigen, zou datzelfde marktmechanisme het aan de ‘onderkant’ juist noodzakelijk maken het minimumloon te laten achterlopen bij de gemiddelde loonontwikkeling. Waar aan de top het probleem een dreigend tekort aan geschikt aanbod zou zijn, is het probleem aan de onderkant juist een tekort aan vraag. Zo zijn in de loop van de tijd ontelbare studies verschenen die het negatieve effect van het minimumloon op de werkgelegenheid aan de onderkant van de arbeidsmarkt schatten. Hoewel de schattingen van de grootte van dat effect sterk uiteenlopen, bestaat er brede consensus onder economen dat een relatief hoog minimumloon slecht is voor de werkgelegenheidskansen van laagopgeleiden en van andere kansarme groepen op de arbeidsmarkt.
De marktconforme oplossing voor dit probleem is een verlaging van het minimumloon – of toch in ieder geval van de loonkosten op minimumloonniveau – om de vraag naar laagproductieve werknemers te stimuleren. Dat is dan ook precies wat de afgelopen decennia is gebeurd. Bedroeg het wettelijk minimumloon in 1983 nog 62 procent van het gemiddelde loon, in 2005 was dit nog slechts 42 procent. Gecorrigeerd voor inflatie daalde het reële minimumloon in deze periode met 16 procent (vergeleken met 1979, toen het reële minimumloon zijn hoogste punt bereikte, zelfs met 21 procent). Toch valt nog steeds regelmatig te horen dat de hoogte van het minimumloon een belemmering vormt voor een goede werking van de onderkant van de arbeidsmarkt. Zo stelde het CDA in zijn laatste verkiezingsprogramma voor om nieuwe werknemers gedurende twee jaar tegen het minimumjeugdloon voor 21-jarigen te laten werken, dat 27,5 procent onder het minimumloon voor volwassenen ligt.
Opmerkelijk is dat de laagbetaalden zelf geheel afwezig zijn in het debat over het minimumloon. Terwijl topbestuurders maar al te goed weten te beargumenteren waarom een hoog salaris noodzakelijk is, wordt er vooral over de werkenden (en niet-werkenden) aan de onderkant van de arbeidsmarkt gesproken. Een voorstel om het minimumloon te verlagen roept dan ook zelden protesten op van degenen die het direct treft, maar hooguit van hun belangenbehartigers, vakbonden en linkse politieke partijen. Minimumloners vormen nu eenmaal geen machtsfactor. Integendeel, het feit dat je tegen het minimumloon werkt staat haast per definitie gelijk met een zwakke arbeidsmarktpositie. Het is alleen dankzij dat wettelijk minimumloon dat je niet met nog minder genoegen moet nemen. Dan ben je niet in de positie om eisen te stellen, laat staan om te dreigen met negatieve consequenties als je inkomenspositie niet verbeterd wordt.
3. Het resultaat: een groeiende kloof tussen top en voet
De consequenties van het machtsverschil tussen topbestuurders en minimumloners zijn goed zichtbaar in figuur 1. Deze figuur toont allereerst de jaarlijkse stijging tussen 1990 en 2005 van het gemiddelde brutosalaris (inclusief bonussen en andere toeslagen) van de bestuurders van de honderd best betalende grote ondernemingen, kortweg aangeduid als de top-100 (gebaseerd op de gegevens die de Volkskrant jaarlijks publiceert van de beloning van de raad van bestuur van de grootste Nederlandse ondernemingen, zoals die worden vermeld in de jaarverslagen). Tevens is in deze figuur de jaarlijkse stijging van het gemiddelde brutoloon van alle werknemers met een voltijdbaan weergegeven en de jaarlijkse stijging van het brutominimumloon.
Bron: gegevens ontleend aan www.volkskrant.nl/topinkomens. Bewerking Paul de Beer.
(Voor de jaren 1994, 1995 en 2005 is er geen kolom minimumloon, omdat de stijging van het minimumloon toen 0% was.)
Allereerst valt op dat in tien van de zestien jaren de topsalarissen sterker stegen dan het gemiddelde loon en het minimumloon. Verder vertonen de topsalarissen aanmerkelijk scherpere fluctuaties dan het gemiddelde loon en het minimumloon, fluctuaties die bovendien steeds groter worden.
Het is dus waar, zoals vaak als rechtvaardiging voor de hoge beloningen aan de top wordt aangevoerd, dat topbestuurders minder zeker zijn van hun salaris dan de gemiddelde werknemer. Maar hoewel de topsalarissen in twee jaren (2001 en 2002) zelfs daalden, werden deze dalingen meer dan gecompenseerd door de stijgingen in de andere jaren. Dit wordt duidelijk als we in figuur 2 de ontwikkeling van de beloningsniveaus tussen 1990 en 2005 schetsen. De topsalarissen zetten we hier op een aparte as af, omdat het minimumloon in de figuur anders vrijwel zou samenvallen met de x-as. Figuur 2 toont dat de topsalarissen in de afgelopen vijftien jaar per saldo beduidend sterker zijn gegroeid dan het gemiddelde loon en het minimumloon. In 1990 verdiende de top-100 gemiddeld achttien maal zoveel als de gemiddelde voltijdwerknemer, in 2005 was dit 24 maal zoveel.
Bron: gegevens ontleend aan www.volkskrant.nl/topinkomens en CBS Statline (www.cbs.nl). Bewerking Paul de Beer.
Uit figuur 1 en 2 blijkt ook dat het minimumloon op zijn beurt is achtergebleven bij het gemiddelde loon. Ten dele komt dit doordat de zogenaamde koppeling tussen het minimumloon en de algehele loonontwikkeling in enkele jaren niet is toegepast. In 1994, 1995 en 2005 werd het minimumloon ‘bevroren’ en in 1993 en 2004 werd niet volledig ‘gekoppeld’. Maar ook in de meeste jaren waarin de koppeling wel werd toegepast steeg het minimumloon minder sterk dan het gemiddelde loon. Dit komt doordat de koppeling is gebaseerd op de contractloonstijging in CAO’s, terwijl de feitelijke lonen meestal sterker stijgen ten gevolge van periodieken, prestatie-elementen en dergelijke. Hierdoor is het minimumloon ten opzichte van het gemiddelde loon sinds 1990 met elf procentpunten gedaald (van 53 naar 42 procent). De kloof met de topsalarissen is vanzelfsprekend nog sterker toegenomen. In 1990 was het salaris van een topbestuurder gemiddeld 33 maal het minimumloon, in 2005 was dit opgelopen tot 56 maal. Een topbestuurder verdient in een week tijd dus méér dan een minimumloner in een heel jaar.
4. De markt als rechtvaardiging?
Vergelijken we de argumenten die worden aangevoerd om de topsalarissen te verhogen en om het minimumloon te verlagen, dan valt op dat ze beide een beroep doen op ‘de markt’. De (vermeende) schaarste aan topbestuurders rechtvaardigt voor hen een hogere beloning, terwijl het tekort aan banen voor laagproductieve werknemers een lager minimumloon wenselijk maakt. Maar hoe gerechtvaardigd zijn deze argumenten?
Dat Nederlandse topbestuurders op een internationale markt opereren en dat hun beloning zich dus moet aanpassen aan de verhoudingen op die markt, wordt weliswaar vaak beweerd, maar zelden gestaafd. Feitelijk is het aantal Nederlandse managers dat tot de top van een buitenlandse onderneming is doorgedrongen zeer beperkt. Volgens een recent onderzoek van Kees van Veen en Ilse Marsman (gepubliceerd in Tijdschrift voor Arbeidsvraagstukken 2007 nr.1) zijn slechts zestien Nederlanders lid van de topdirectie van een beursgenoteerde onderneming in een van de andere ‘oude’ lidstaten van de EU. Daar kunnen nog wat Nederlandse bestuurders buiten de EU-15 aan worden toegevoegd, maar het totale aantal Nederlanders in buitenlandse topfuncties komt niet boven de twee dozijn uit. Daar staat tegenover dat van de 110 bestuurders van de Nederlandse ondernemingen die zijn opgenomen in de AEX-index bijna de helft uit het buitenland afkomstig is! Deze cijfers duiden er enerzijds op dat slechts weinig Nederlandse managers daadwerkelijk op een internationale arbeidsmarkt actief zijn en anderzijds dat de Nederlandse topsalarissen internationaal zeer concurrerend zijn. Dat schaarste aan topmanagers een verhoging van de topsalarissen in Nederland zou rechtvaardigen wordt dus allerminst door de feiten ondersteund.
Aan de onderkant van de arbeidsmarkt, zo wordt algemeen aangenomen, zou er sprake zijn van een tekort aan banen in verhouding tot het beschikbare arbeidsaanbod. Ook hiervoor zijn echter veel minder empirische aanwijzingen dan doorgaans gemakshalve wordt verondersteld. Zo waren er volgens het Centraal Bureau voor de Statistiek in 2004 493.000 zogenaamde elementaire banen (voor minimaal twaalf uur per week), dat zijn banen waarvoor geen opleiding of ten hoogste basisonderwijs vereist is. Het deel van de beroepsbevolking dat niet over een diploma van het voortgezet onderwijs beschikt, beliep echter ‘slechts’ 398.000 personen. Anders gezegd, er is geen tekort, maar juist een overschot van bijna honderdduizend eenvoudige banen! Dat toch relatief veel laagopgeleiden werkloos zijn, komt doordat vier op de tien elementaire banen worden bezet door mensen die ‘te hoog’ opgeleid zijn. Voor een flink deel gaat het hierbij om scholieren en studenten met een bijbaan, bijvoorbeeld in de horeca of detailhandel.
Er is niet alleen sprake van een overschot aan eenvoudige banen, dit overschot neemt bovendien toe. Zo waren er tien jaar eerder, in 1994, nog maar 360.000 elementaire banen, terwijl de ongeschoolde beroepsbevolking toen 600.000 personen omvatte. Zo bezien heeft de arbeidsmarkt voor laagopgeleiden zich de afgelopen tien jaar dus heel gunstig ontwikkeld. In plaats van voor een verlaging pleit dit dus veel eerder voor een verhoging van het minimumloon.
5. Verantwoordelijkheid aan de top en de voet van de beloningspiramide
De feitelijke situatie aan de bovenkant en aan de onderkant van de arbeidsmarkt biedt dus geen rechtvaardiging om de beloningsverschillen steeds verder uiteen te laten lopen. Er is echter nog een geheel andere reden om de standaardargumenten voor hogere topsalarissen en een lager minimumloon niet zonder meer te accepteren. Deze heeft betrekking op de veronderstelde motivatie van werkenden aan de top en aan de voet van de arbeidsmarkt.
Wie hogere topsalarissen wenselijk acht, gaat ervan uit dat topbestuurders hun motivatie om een topprestatie te leveren primair ontlenen aan hun (financiële) beloning. Topbestuurders zijn in deze visie calculerende burgers die vooral hun eigenbelang op het oog hebben en sterk reageren op financiële prikkels. Als een bestuurder in het buitenland meer kan verdienen dan in Nederland, is het blijkbaar vanzelfsprekend dat hij naar het buitenland vertrekt. En als een onderneming haar topbestuurders minder betaalt dan een concurrent, is het blijkbaar even vanzelfsprekend dat deze bestuurders daardoor – of zelfs daarom – minder goed presteren. De enige verantwoordelijkheid die een topmanager in deze visie heeft is om zijn (zelden: haar) eigenbelang na te jagen en dus sterk op financiële prikkels te reageren. Je kunt van een manager toch niet verwachten dat hij het belang van de onderneming vóór zijn privé-belang laat gaan? Paradoxalerwijze heeft dit als consequentie dat het juist daardoor in het belang van de onderneming is om haar top een hoog salaris te betalen, want alleen dan zullen de bestuurders zich maximaal voor het bedrijf inspannen! Een pleidooi voor een hoge(re) beloning van topmanagers is dus niet alleen gebaseerd op een onjuiste interpretatie van de werking van de top van de arbeidsmarkt, maar ook op een zeer enge interpretatie van de verantwoordelijkheden van topmanagers: die zijn blijkbaar gelegitimeerd om louter hun eigenbelang na te jagen.
Als het topmanagers zelf wordt gevraagd, lijken zij zich doorgaans echter in het geheel niet in dit beeld te herkennen. Zij hebben juist bij uitstek het belang van de onderneming op het oog. En geld, ach, dat is natuurlijk helemaal niet zo belangrijk en zeker niet de voornaamste drijfveer om hard te werken. Maar ja, ze werken nu eenmaal op een internationale markt en kunnen dus weinig anders doen dan zich aanpassen aan de salarissen die daar betaald waren. Wat ze er niet bij vertellen is, dat dit argument natuurlijk alleen overtuigingskracht heeft als andere managers wel veel belang hechten aan een hoge beloning. Anders gezegd, als alle topmanagers het belang van hun onderneming voorop zouden stellen, zou er geen enkele rechtvaardiging meer zijn om voor hogere topsalarissen te pleiten. Zo hebben zij zelf het beeld van de onverantwoordelijke topmanagers nodig om politici onder druk te zetten om niet in de topsalarissen in te grijpen. Het is opmerkelijk hoe gemakkelijk die dit als een valide argument accepteren.
Terwijl het bij topmanagers klaarblijkelijk acceptabel wordt geacht dat zij alleen voor een topbeloning in beweging zijn te krijgen, wordt het bij personen aan de onderkant van de arbeidsmarkt juist vaak als een probleem gezien als zij ‘gevoelig’ zijn voor financiële prikkels. Immers, in ons inkomensgebouw is er slechts een klein verschil tussen een minimumuitkering en het nettominimumloon. Voor een kostwinner met kinderen gaat het om niet meer dan 80 euro verschil per maand. Een volledige werkweek levert aan de onderkant van de arbeidsmarkt dus slechts een geringe financiële compensatie op.
Dat dit uitkeringsgerechtigden niet erg prikkelt om een laagbetaalde baan te accepteren, wordt algemeen erkend. Het wordt al jaren bediscussieerd onder de noemer van de armoedeval. Maar hoewel al lang onderkend, is er nog weinig aan gedaan. De afstand tussen nettominimumloon en netto uitkering is wat verhoogd door in de inkomstenbelasting voor werkenden een arbeidsaftrek in te voeren van 1.243 euro per jaar. Maar tot pleidooien om het minimumloon zelf te verhogen heeft het nog niet geleid.
Een belangrijke reden hiervoor is dat het niet legitiem wordt geacht als iemand uit financiële overwegingen ervoor kiest om niet langer te werken en een uitkering aan te vragen. Ook al levert een baan je weinig meer op dan een uitkering, je wordt toch geacht voor de baan te kiezen. Recht op een uitkering heb je immers alleen als je niet kunt werken. Van laagbetaalde werkenden wordt dus verwacht dat zij hun gedrag niet laten bepalen door het soort financiële motieven dat aan de bovenkant van de arbeidsmarkt wel acceptabel wordt gevonden. Aan een minimumloner mogen we blijkbaar hogere morele eisen stellen dan aan een topbestuurder. Van een minimumloner verlangen we dat hij/zij niet alleen zijn/haar eigenbelang najaagt, maar ook de verantwoordelijkheid op zich neemt om de samenleving niet onnodig op kosten te jagen. Een minimumloner wordt geacht primair te werken omdat het een maatschappelijke plicht is en hopelijk ook omdat het werken zelf hem of haar bevrediging of zelfrespect schenkt – al is dat laatste voor een baan aan de onderkant heel wat minder vanzelfsprekend dan aan de bovenkant. Anders dan aan de top van de arbeidsmarkt is het voor de overheid ook eenvoudiger om die verantwoordelijkheid aan de onderkant af te dwingen. De overheid beslist immers of een niet-werkende recht heeft op een sociale uitkering. En een minimumloner mist de macht om met repercussies te dreigen als hij/zij zijn/haar zin niet krijgt.
6. Tot slot
Economische macht biedt niet alleen veel directe voordelen – niet in de laatste plaats een hoog inkomen – maar ook de mogelijkheid om het maatschappelijke en politieke debat naar je hand te zetten. Hoewel het maatschappelijk ongenoegen over de beloning van topbestuurders groot is, weten zij met succes het marktmechanisme aan te voeren als argument om hun meer dan royale inkomen te rechtvaardigen. Het feit dat zij hun claims niet met onderzoek kunnen staven, sterker nog, dat onderzoek deze weerlegt, legt blijkbaar onvoldoende gewicht in de schaal. Zelfs het feit dat hun argumentatie slechts stand kan houden als we ervan uitgaan dat de meeste managers geldwolven zijn, versterkt hun positie slechts. De morele verontwaardiging daarover verliest het steeds weer van de angst dat zij hun dreigementen waar zullen maken en het Nederlandse bedrijfsleven werkelijk zullen schaden. Economische macht biedt dus de mogelijkheid om je maatschappelijke verantwoordelijkheid te ontlopen en levert zelfs een rechtvaardiging voor immoreel gedrag.
Economische machteloosheid biedt die mogelijkheden vanzelfsprekend niet. Wie zich aan de onderkant van het inkomensgebouw bevindt – of dit nu in een laagbetaalde baan of een uitkering is –moet juist aan allerlei voorwaarden voldoen. Hij of zij wordt geacht het maatschappelijke belang minstens zozeer in het oog te houden als het eigenbelang. Gevoeligheid voor financiële prikkels wordt aan de onderkant juist als een probleem gezien. Derhalve wordt het maatschappelijk gewenste gedrag niet of nauwelijks gestimuleerd door een financiële beloning te bieden, maar vooral door met sancties te dreigen. Bovendien worden degenen die zich aan de onderkant van de arbeidsmarkt bevinden steeds meer zelf verantwoordelijk gehouden voor hun positie. Een laag inkomen is primair een symptoom van een tekortschietende productiviteit. De oplossing daarvoor is dan ook niet een hoger minimumloon, maar investeren in je eigen verdiencapaciteit, door scholing, meer werkervaring of harder werken.
Nederland heeft de naam een zeer genivelleerd land te zijn, met relatief kleine inkomensverschillen en een beperkte mate van machtsongelijkheid. Als we de top en de voet van de beloningspiramide vergelijken blijkt de afstand echter zeer groot te zijn en sinds begin jaren negentig fors toe te nemen. Bovendien slagen degenen die de topposities bekleden er veel beter in de politieke besluitvorming over hun inkomens naar hun hand te zetten dan de minimumloners. De economisch machtigen ontlopen hierdoor hun maatschappelijke verantwoordelijkheid, terwijl de machtelozen aan de voet van de beloningspiramide juist in toenemende mate zelf verantwoordelijk worden gehouden voor hun positie.
Geactualiseerde versie van een hoofdstuk in: Jan Willem Duyvendak, Godfried Engbersen, Marigo Teeuwen en Imrat Verhoeven (red.) Macht en verantwoordelijkheid. Essays voor Kees Schuyt. Amsterdam: Amsterdam University Press, 2007, pp.67-78
